SZKOŁA PARAFIALNA W NEBROWIE WIELKIM NA PRZEŁOMIE XIV I XV WIEKU


strona główna

Istnieją dość poważne przesłanki, by sądzić, iż już w XIV wieku była w Nebrowie Wielkim szkoła parafialna. Wprawdzie nie ma bezpośrednich dowodów mówiących o jej utworzeniu, jednak przywołać można kilka istotnych argumentów, przemawiających za tym faktem.
Początkowo szkoły tego typu związane były z infrastrukturą miejską, służąc zaspokajaniu potrzeb oświatowych mieszczan, przede wszystkim w zakresie czytania, pisania i rachunków, czyli elementarnych umiejętności ułatwiających (lub wręcz umożliwiających) rozwiązywanie wielu problemów zawodowych. Mandat papieża Leona IV (847-855) z 853 r. nakazywał założenie szkółki przy każdej parani. Podobne zalecenie sformułował IV sobór laterański w 1215 r. Mimo tego nie we wszystkich parafiach takie szkoły powołano. Sam Kościół długo uchylał się od ich tworzenia, ponieważ żaden z wydanych dokumentów nie wskazywał źródeł finansowania. Ciężar organizowania szkół spoczął więc głównie na władzach municypalnych. Pierwsze placówki zostały powołane do życia na terenie Włoch, a nieco później przeszczepiono je na grunt zachodnioeuropejski.
Poziom prowadzonej w tych szkołach nauki był znacznie zróżnicowany. Program nauczania został opracowany pod koniec VI wieku przez papieża Grzegorza I Wielkiego (590-604). Do zadań szkoły należało przygotowanie chłopców do udziału w nabożeństwach i obrzędach religijnych, zapoznanie ich z ministranturą, wykształcenie umiejętności posługiwania się w mowie i piśmie językiem łacińskim oraz wyuczenie szeregu modlitw oraz pieśni kościelnych. Mimo że w 789 r. synod w Akwizgranie postulował ograniczenie zakresu zajęć do podstaw łaciny oraz śpiewu kościelnego, to jednak zdarzały się szkoły parafialne, realizujące pełny kurs siedmiu sztuk wyzwolonych.
Okres, w którym nastąpiło rozpowszechnienie się szkół parafialnych w Europie przypadł na wiek XII. Na ziemiach polskich pojawiły się w XIII wieku wraz z przybywającymi na Śląsk oraz do Małopolski i Wielkopolski osadnikami, przeważnie niemieckimi. Stanowiły one najniższy szczebel ówczesnego szkolnictwa, który umożliwiał w pierwszym rzędzie dostęp do stanowisk w lokalnym aparacie władzy świeckiej i kościelnej, a bardziej uzdolnionym i ambitnym otwierał drogę dalszej nauki w szkołach katedralnych i na uniwersytetach. Nauczyciela szkoły parafialnej określano mianem rektora, a czasami magistra. Nierzadko łączył on tę funkcje z obowiązkami organisty łub pisarza rady bądź lawy miejskiej.
W drugiej połowie XIV wieku szkoła parafialna Znajdowała się niemal w każdym rozwiniętym mieście. Coraz częściej zaczynały występować również w parafiach wiejskich. Stosunkowo gęsta ich sieć.
gęstsza niż na ziemiach rdzennie polskich, stworzona została w państwie Zakonu Krzyżackiego. Przyczyniła się do tego szeroko zakrojona akcja zainicjowana przez wielkiego mistrza Winrycha Kniprode (1351-1382). Zgodnie z jego planami szkoła parafialna miała powstać w każdej większej wiosce. Środki na utrzymanie budynku i nauczyciela miały pochodzić po połowie od władz zakonnych oraz miejscowych chłopów. Z założenia placówki te miały funkcjonować tylko w okresie zimowym tak, by nie odciągać dzieci od prac polowych i pasienia bydła.
Powstanie szkoły parafialnej w Nebrowie Wielkim doskonale wpisywałoby się w działania podjęte przez wielkiego mistrza. Skądinąd wiadomo, że w drugiej połowie XIV wieku mieścił się tu kościół parafialny. W tym czasie miejscowość urosła do rangi miejskiego ośrodka, który położony w bezpośrednim sąsiedztwie Wisły, mógł, korzystając z zatrzymujących się tu statków, konkurować w handlu nawet z Kwidzynem.
Koronnym argumentem, mogącym potwierdzić funkcjonowanie we wsi szkoły parafialnej, jest wzmianka z 1393 r. o rektorze Mikołaju przy miejscowym kościele parafialnym. Pośrednio działalność szkoły mogłyby poświadczyć pochodzące stąd osoby, które zaznaczyły swa obecność na kilku europejskich uniwersytetach. Wśród nich znajdował się między innymi Mikołaj de Nebraw, immatrykulowanyw 1379 r. na wydziale prawa uniwersytetu w Pradze, podobnie jak w 1384 roku Jan de Nebra. W 1417 r. na uniwersytet w Lipsku zapisał się Jakub de Nebraw. W tymże samym roku na uniwersytet w Wiedniu przybył Mikołaj Stangendorf de Prusia (z Gliny w Prusach). Z Nebrowa pochodził również Bernhard Rosenau (Rosenow), który po ukończeniu uniwersytetu w Pradze został w 1408 r. bakałarzem, a następnie w 1414 r. uzyskał na uniwersytecie w Wiedniu stopień magistra, by wreszcie w 1431 r. objąć funkcję rektora uniwersytetu w Lipsku.
Wkrótce ślady te urywają się. Wiązało się to zapewne z upadkiem w następnych latach zarówno wsi, jak i szkoły, której, najbardziej prawdopodobne chronologicznie, granice istnienia można umieścić w latach 1370-1420. Przyczyniły się do tego tragiczne wydarzenia zamykające się w stuleciu 1421-1521. Najpierw w 1421 r. zatory lodowe przerwały niezbyt skuteczne jeszcze obwałowania. Rzeka zalała wówczas wiele wsi, nie oszczędzając również Nebrowa. Następna powódź miała miejsce w 1427 r. Później wieś ucierpiała w wyniku wojny trzynastoletniej (1454-1466) oraz tzw. wojny popiej (1478-1479). W latach 1480-1501 Nebrowo niszczyły kolejne wylewy Wisły. Dzieła zniszczenia dokonała wojna polsko-krzyżacka 1519-1521.
Wydarzeniom tym nie oparł się także budynek kościoła, którego kamienne fundamenty odkryto w 1799 r. Nebrowo przestało pełnić rolę rozwijającego się do pierwszej połowie XV wieku ośrodka handlowego. Brak po 1420 r. śladów nebrowian na europejskich uniwersytetach, może wskazywać, że również szkołę parafialną spotkał podobny los.
Wieś długo nie była w stanie podźwignąć się z upadku. Dopiero w drugiej połowie XVI wieku nastąpiło znaczne ożywienie. Na ten okres przypada także powstanie na nowo szkoły w Nebrowie Wielkim. W 1586 r. podjęto starania, mające na celu utworzenie szkoły przy parafii ewangelickiej. W 1808 r. została ona przekształcona w bezwyznaniową szkołę publiczną, która przetrwała do 1945 r. Po drugiej wojnie światowej powstała tu polska szkoła powszechna.
                                                                                                                                            Piotr Obód


Literatura:
l.Der Kreis Marienwerder/Wpr. Landgemeinden und Stadt Garnsee, Hamburg 1985. 2.Kenkel H., Studenten aus Ost- und Westpreussen an ausserpreussischen Universitaten vor 1815. (Anhand der gedruckten Matrikeln bearbeitet und herausgegeben), Hamburg 1981. 3.Kiryk F., Nauk przemożnych perła. Dzieje narodu i państwa polskiego, z. 1-15, Kraków 1986. 4.Kwidzyn. Z dziejów miasta i okolic, Olsztyn 1982.
5. Obód J., Obód P., Szkoła Podstawowa w Nebrowie Wielkim w latach 1945-1995. Rys historyczny placówki na tle dziejów miejscowości, Kwidzyn 2005.
6. Wernicke E. Kreis Marienwerder. Aus der Ge-schichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert, Hamburg 1979.

 Tekst zaczerpnięty z kwartalnika pt. Schody kawowe nr 4/24 2005r.

strona główna