SZKIC DO DZIEJÓW KOŚCIOŁA W NEBROWIE WIELKIM

strona główna

Tradycje chrześcijańskie dawnej Pomezanii są dużo starsze od Nebrowa Wielkiego założonego w 1285 r. przez Fryderyka z Nawry. Powszechnie uważa się, że obszar zamieszkały przez plemiona pruskie znalazł się w zasięgu uniwersalistycznego władztwa papieskiego w 1206 r., chociaż już w 996 r. miała miejsce pionierska próba chrystianizacyjna. Zakończyła się ona jednak niepowodzeniem, podobnie jak wyprawa Brunona z Kwerfurtu (1008-1009), misja benedyktyńska z Płocka (1138-1149) czy podróż misyjna biskupa Henryka Zadzika w 1141 r. Dla blisko osiemsetletniej historii Kościoła na tym obszarze można przyjąć narzucającą się w oczywisty sposób periodyzację, z trzema wyraźnie wyodrębnionymi okresami: przedreformacyjnym, ewangelickim i katolickim.

Pierwszy okres, trwający do 1525 r., rozpoczęło powołanie tzw. misji pruskiej przez papieża Innocentego III (1198-1216) w bulli z 26 października 1206 r., w której wezwał kler polski do wsparcia wysiłków misyjnych podjętych przez mnichów z zakonu cysterskiego w Łeknie. Pierwsi misjonarze udali się w okolice Elbląga, gdzie wkrótce zostali uwięzieni przez pogan. Za nimi pośpieszył inny mnich, Boguchwał, który przyjęty życzliwie przez lokalnego naczelnika, doprowadził nie tylko do uwolnienia współbraci, ale podczas kolejnej wyprawy do Prus nawrócił dwu plemiennych przywódców o imionach Waldeo i Suder. Misjonarzy wspierał właściciel Radzynia, Krystyn.

Po śmierci Boguchwała jego dzieło kontynuowali inni członkowie zgromadzenia, Chrystian i Filip, których, wobec zastrzeżeń kapituły generalnej, papież Innocenty III oddał pod opiekę arcybiskupa gnieźnieńskiego, Henryka Kietlicza. Otrzymali oni jednocześnie papieskie zezwolenie na dalsze szerzenie wiary w Prusach. Zapewne w tym czasie istniał już regularny klasztor cysterski z siedzibą w Zantyrze, którego opatem został Chrystian.

Zgodnie z tym, co zawarł w swej bulli z 10 sierpnia 1212 r. Innocenty III, należy założyć, że misja rozwijała się pomyślnie. Wkrótce jednak męczeńską śmierć poniósł Filip. Mimo to Chrystianowi udało się nawrócić dwu kolejnych naczelników pruskich: Surwabunę i Warpodę. Działania te doprowadziły do tego, że w 1216 r. cała zachodnia Pomezania mogła uchodzić za schrystianizowaną. Utworzone zostało również biskupstwo pruskie ze stolicą w Zantyrze. Pierwszym biskupem został oczywiście Chrystian.

W 1218 r. papież Honoriusz III (1216-1227) rozważał możliwość utworzenia na terenie Prus 2-3 biskupstw, jednak plany te okazały się przedwczesne wobec faktu, że akcja misyjna ograniczała się w tym czasie do pogranicza pomorsko-pruskiego, nie wykraczając poza granice Pomezanii i Pogezanii. Czynnikiem, który w istotny sposób wpływał na zahamowanie procesu chrystianizacji Prus, stawał się narastający opór miejscowej ludności. W konsekwencji doprowadziło to do zaostrzenia konfliktów, wyrażających się z jednej strony prześladowaniami neofitów przez ich pogańskich pobratymców, a z drugiej – zbrojnymi represjami kierowanymi przez biskupa Chrystiana do Prus w celu obrony nowo nawróconych. To powodowało z kolei podejmowanie przez Prusów wypraw odwetowych. Do pierwszej z nich doszło w 1220 r. W odpowiedzi książęta polscy zrewanżowali się najazdami zorganizowanymi w 1222 i 1223 r.

Mając na uwadze zabezpieczenie granicy pruskiej, próbowano sformować w nadgranicznych grodach pomorskich i mazowieckich stałą stróżę rycerską. Kiedy krok ten okazał się fiaskiem, za radą biskupa Chrystiana postanowiono powierzyć rycerzom zakonnym obronę zagrożonych terenów. W 1228 r. w Dobrzyniu nad Wisłą osadzony został oddział 15 rycerzy z mistrzem Brunonem na czele. Bilans kilkuletniej działalności dobrzyńców był jednak na tyle mizerny, że w 1235 r. zostali oni wchłonięci przez zakon krzyżacki. Również w 1228 r. pojawił się na Pomorzu Gdańskim rycerski zakon kalatrawensów z Hiszpanii. Książę Świętopełk osadził zakonników w Tymawie. Podobnie jak Bracia Dobrzyńscy, również kalatrawensi nie zdołali wiele zdziałać. Wkrótce ten nieliczny konwent zniknął, nie pozostawiając po sobie śladu.

Dopiero sprowadzenie przez Konrada Mazowieckiego zakonu krzyżackiego diametralnie zmieniło sytuację. Krzyżacy w sposób systematyczny i zorganizowany zaczęli podbój plemion pruskich. Bardzo szybko doszło też do zatargów między nimi a biskupem Chrystianem o wpływy i władzę na zdobytych przez nich terytoriach. Już 3 sierpnia 1234 r. Zakon  otrzymał od papieża Grzegorza IX (1227-1241) nadanie ziem pruskich. O ostatecznej porażce Chrystiana zadecydowały przede wszystkim krzyżackie sukcesy w opanowaniu plemion pruskich ale również to, że biskup na długi czas popadł w niewolę pruską. Jego ambicjom i zamierzeniom kres położył planowany od 1236 r. podział biskupstwa pruskiego, wstrzymany na krótko powrotem Chrystiana z niewoli w 1238 r. Jednakże w 1243 r., działając z upoważnienia papieskiego, Wilhelm z Modeny wyznaczył granice czterech odrębnych diecezji: chełmińskiej, pomezańskiej, warmińskiej i sambijskiej. W 1245 r. zostały one podporządkowane arcybiskupstwu utworzonemu przez papieża Innocentego IV (1243-1254) dla Prus i Inflant, na którego czele stanął Albert Suerbeer.

 Pierwszym biskupem pomezańskim został Ernest z zakonu dominikanów. Objęcie przez niego godności opóźniło się jednak w związku z ostrym sprzeciwem dotychczasowego biskupa pruskiego, Chrystiana, a także z uwagi na toczące się walki pierwszego powstania pruskiego (1242-1248). Dopiero więc 10 stycznia 1250 r. oficjalnie zaczął piastować tę godność.

 

Tabela 1. Biskupi pomezańscy 1246-1525

 

 

1246-1259

1260-1286

1287-1303

1303-1309

1319-1320

1322-1331

1333-1346

1347-1360

1360-1376

1377-1409

1409-1417

1417-1427

1428-1440

1440-1463

1466-1466

1467-1478

1479-1501

1502-1521

1521-1523

1523-1523

1523-1529

 

ERNEST

ALBERT

HENRYK

CHRYSTIAN

LUDEKO (LUDWIK)

RUDOLF

BERTOLD Z PRABUT

ARNOLD Z INFLANT

MIKOŁAJ I Z RADAM

JAN I MÖNCH Z ELBLĄGA

JAN II RYMANN Z DZIERZGONIA

GERHARD STOLPMANN Z ELBLĄGA

JAN III MEWE Z LIDZBARKA

KASPAR LINKE Z DZIERZGONIA

MIKOŁAJ II

WINCENTY KIEŁBASA

JAN IV KIERSTANI

HIOB DOBENECK

ACHILLES DE GROSSIS

MIKOŁAJ RUDOLF DE MEDICI

ERHARD VON QUEIS

 

 

- dominikanin

- franciszkanin

- duchowny krzyżacki

- duchowny krzyżacki

- duchowny krzyżacki, wybrany przez kapitułę w 1309 r.

- duchowny krzyżacki, wybrany przez kapitułę w 1320 r.

- duchowny krzyżacki, wybrany przez kapitułę w 1331 r.

- duchowny krzyżacki

- duchowny krzyżacki

- duchowny krzyżacki, wybrany przez kapitułę w 1376 r.

- duchowny krzyżacki

- duchowny krzyżacki

- duchowny krzyżacki

- duchowny krzyżacki

- duchowny krzyżacki, wybrany przez kapitułę w 1364 r.

- duchowny świecki

- duchowny krzyżacki

- augustianin, następnie duchowny krzyżacki

- duchowny świecki, kardynał, nie pojawił się w diecezji

- duchowny świecki, kardynał, nie pojawił się w diecezji

- duchowny krzyżacki, nie zatwierdzony przez papieża

 

Źródło: H. Cramer, Geschichte des vormaligen Bistums Pomesanien, Marienwerder 1884; M. Glauert, Das Domkapitel von Pomesanien (1284-1527), Toruń 2003; A. Radzimiński, Biskupstwa państwa krzyżackiego wPrusach XIII-XV wieku. Z dziejów organizacji kościelnej i duchowieństwa, Toruń 1999.

 

W marcu 1250 r. rozpoczęły się pertraktacje biskupa z Zakonem Krzyżackim w sprawie podziału diecezji. Rokowania te zakończyła ugoda zawarta 22 grudnia 1254 r., zgodnie z którą Ernest przyjął pod swoje bezpośrednie władztwo (dominium) południowo-zachodnią część, stanowiącą jedną trzecią obszaru całej diecezji.  W skład dominium biskupiego weszły tereny, na których powstało późniejsze Nebrowo Wielkie. Sytuacji tej nie zmieniło wydzielenie z niego, 9 stycznia 1286 r., uposażenia dla utworzonej właśnie kapituły w postaci trzeciej części należącego do biskupa terytorium. Obejmowało ono głównie wschodnią połać posiadłości biskupich (na Żuławie Kwidzyńskiej, w zachodniej części Pomezanii biskupiej, wsiami kapitulnymi były Rusinowo i Kaniczki. Więc okolice przyszłego Nebrowa nadal pozostawały w bezpośrednim władaniu biskupa pomezańskiego.      

Częste najazdy organizowane przez pruskich wodzów w 2 poł. XIII w. uniemożliwiały wcześniejsze powstanie wsi. Taka pustosząca Pomezanię wyprawa miała miejsce w 1261 lub 1262 r. Około 1270 r. dominium pomezańskie zostało z kolei złupione przez walczącego z Krzyżakami Mściwoja II, a w 1277 r. przez Skomanda. Dopiero w 1283 r., po ostatecznym stłumieniu powstania Prusów, pojawiły się właściwe warunki do szerszych działań kolonizacyjnych. Prawdopodobnie wówczas, tj. w 1285 r. rycerz Fryderyk z Nawry, współpracujący z zarządcą dominium biskupiego - Dytrychem Stango, założył wieś. W drugiej połowie XIV wieku istniała już w niej parafia podlegająca oczywiście biskupowi pomezańskiemu, podobnie jak sąsiadująca z nią parafia w Wiślinach. Natomiast istniejący w tym czasie kościół w Rusinowie należał do kapituły. Wymienione przypadki świadczą o wyjątkowym skupieniu obiektów sakralnych w południowej części Żuławy Kwidzyńskiej, przemawiając za stosunkowo gęstym osadnictwem w tym rejonie oraz intensywną penetracją ze strony Kościoła, identycznie, jak w całej Pomezanii, gdzie parafia obejmowała średnio 2,5 osady.

 

 

Źródło: A. Radzimiński, Biskupstwa państwa krzyżackiego wPrusach XIII-XV wieku. Z dziejów organizacji kościelnej i duchowieństwa, Toruń 1999.

 

 

Pierwszy kościół w Nebrowie Wielkim usytuowany był na dzisiejszej granicy z Nebrowem Małym. W 1396 r. parafią zarządzał proboszcz Mikołaj. Wiele wskazuje na to, że na przełomie XIV i XV wieku przy kościele funkcjonowała szkoła parafialna. Świadczy o tym wzmianka z 1393 r. o rektorze Mikołaju. Zbieżność imion może sugerować, że to sam proboszcz pełnił tę funkcję. Warto jeszcze dodać, że w owym czasie rektor związany był nie tylko z uniwersytetem, ale oznaczał również osobę kierującą szkołą parafialną. Dodatkowym argumentem przemawiającym za istnieniem w Nebrowie tego typu placówki jest fakt, że między rokiem 1379 a 1417 odnotowanych zostało kilka przypadków przyjęć osób pochodzących z Nebrowa na uniwersytety w Pradze, Lipsku i Wiedniu.

W dokumencie  biskupa elekta Gerharda Stolpmanna z 22 grudnia 1417 r. wystąpił Mikołaj Rosenaw de Nebraw. Trudno dociec, czy, pojawiający się jako świadek w akcie biskupa Jana I Möncha z 13 stycznia 1393 r., kapłan Mikołaj z Nebrowa (Nicolaus Nebrow) oraz poświadczony 21 października 1421 r. jako wikariusz katedralny Mikołaj Nebrau (Nicolaus Nebraw) a także wymieniony wyżej Mikołaj Rosenaw de Nebraw, to jedna i ta sama osoba. Gdyby można było powiązać ją jeszcze ze wspomnianym wyżej rektorem szkoły, to okazałoby się, że mielibyśmy do czynienia z postacią zupełnie wyjątkową w historii miejscowości.

W 1445 r. parafia obsadzona była przez plebana Konrada Bitschina, znanego kontynuatora kroniki pruskiej Piotra Dusburga. Kościół musiał więc wówczas jeszcze funkcjonować, choć zapewne mocno nadwerężony powodziami z 1421 i 1427 r. Natomiast zupełne milczenie źródeł wskazuje na to, że szkoła parafialna prawdopodobnie już w tym czasie nie prowadziła działalności. Wkrótce podobny los spotkał parafię. Nie wiadomo, które wydarzenie, czy wojna trzynastoletnia, czy może jedna z kolejnych powodzi, spowodowało zniszczenie budynku kościoła. Jego pozostałości odkryto w 1799 r. W każdym razie w pierwszej połowie XVI w. parafia nie była obsadzona. Kapłana nie było również w Rusinowie, chociaż parafia istniała tam nadal. Natomiast nie wspomina się nic o kościele w Wiślinach, który prawdopodobnie zniszczony przez jeden z wylewów Wisły, nigdy nie został odbudowany. Najbliżej działający kościół mieścił się zatem w Gardei.

Początki ewangelickiego okresu w historii Kościoła w Nebrowie Wielkim związane są z postanowieniami traktatu krakowskiego z 1525 r. Na jego mocy Prusy Krzyżackie uległy sekularyzacji, przekształcając się w Prusy Książęce. Zakon Krzyżacki został rozwiązany. Książę Albrecht Hohenzollern, a wraz z nim jego poddani, przeszli na luteranizm. Gorącym zwolennikiem sekularyzacji pozostawał ówczesny biskup pomezański, Erhard Queis. Uczestniczył on w rokowaniach krakowskich, a następnie asystował Albrechtowi Hohezollernowi podczas składania hołdu królowi polskiemu, Zygmuntowi Staremu. Mimo twardego oporu kapituły, nieugięcie trwał przy protestantyzmie.

Po Erhardzie Queisie diecezję obejmowali kolejni biskupi luterańscy: Paul Speratus (1530-1551), Georg von Venediger (1567-1574) oraz Johann Wigand (1575-1587), po czym urząd ten w toku reformacji zanikł. W to miejsce książę margrabia Jerzy Fryderyk powołał generalnego superintendenta obok istniejącego już konsystorza pomezańskiego z siedzibą w Zalewie. Terytorium tej części diecezji, która znalazła się Prusach Książęcych, zostało podzielone na okręgi zwane kapitanatami (kwidzyński, prabucki i szymbarcki), na czele których stali hauptmani, mający charakter urzędników stanowych. Jeszcze biskup Queis zrezygnował z zarządu dobrami Pomezanii biskupiej.

Zniszczone przez wojny i powodzie Nebrowo Wielkie znajdowało się w stanie upadku. W 1550 r. rozpadł się kolejny kościół. Wiernymi opiekowała się od 1547 r. gmina luterańska w Nowem, administrowana przez Georga Popitzera. Wkrótce podjęte zostały starania o reaktywowanie kościoła, tym razem już protestanckiego, w samym Nebrowie. W związku z tym wymieniany jest jako miejscowy pastor, urzędujący jeszcze przed 1569 r., niejaki Leukenroth. Natomiast nie podjęto żadnych działań w celu przywrócenia parafii w Rusinowie i dziś mało kto wie, że w tej miejscowości kiedykolwiek istniał kościół.

W 1543 r. biskup Paul Speratus, w celu zagospodarowania wyludnionego Nebrowa, sprzedał na prawie chełmińskim sołectwo Simonowi Kuschowi, wydzierżawiając jednocześnie 43 łany nowym mieszkańcom. Nadanie to jednak okazało się nietrwałe. Dopiero w 1580 r. na prawie emfiteutycznym wydzierżawiono 41 łanów 21 chłopom. Dwa łany przewidziano jako uposażenie kościoła. W 1587 r. parafia została obsadzona przez pastora Paula Streita. Jego pierwszoplanowym zadaniem stało się wzniesienie świątyni. Budowę rozpoczęto jeszcze przed przybyciem proboszcza do Nebrowa, bowiem 23 lipca 1585 r. podjęte zostały kroki w celu zwiezienia drewna na budowę z sadlińskich lasów. Prace zakończono w 1590 r. W tym czasie przy kościele powstała również szkoła, na której potrzebę wskazywano w sprawozdaniu wizytatorskim z 1586 r. Jako placówka wyznaniowa przetrwała ona do 1808 r., kiedy podporządkowana organom państwa (Ministerstwu Spraw Wewnetrznych, a od 1817 r. – nowemu ministerstwu dla Spraw Duchowieństwa, Szkolnictwa i Zdrowia), zaczęła pełnić funkcję szkoły publicznej. 

 

Tabela 2. Pastorzy ewangeliccy parafii w Nebrowie Wielkim

 

 

1587-1610

1611-1612

1612-1624

1624-1642

1642-1649

1649-1702

1702-1737

1737-1760

1761-1792

1793-1838

1838-1868

1868-1886

1888-1890

1890-1919

1920-1931

1932-1945

1945-1945

 

 

PAUL STREIT

JOHANNES DONATUS

ANDREAS KOFNATIUS

HEINRICH SCHÜTZ

VALENTIN THOMAE

CASPAR SAMLAND

JOHANN GOTTFRIED

JOHANN GEORG LEHMANN

MICHAEL GEORG NEBE

JOHANN WILHELM ZITTERLAND

KARL FRIEDRICH SKRZECZKA

JOHANN THOMAS KOPP

JULIUS NIESZYTKA

SIEGFRIED JOHHAN GUSTAV EBEL

EDUARD GALOW

ERNST KOLODZIEYCZIK

(?) HARDER

Źródło: F. Moeller, Altpreussisches evangelisches Pfarrenbuch von der Reformation bis zur Vertreibung im Jahre 1945, Hamburg 1968.

 

Z 1608 r. pochodzi pierwsza wzmianka o wsiach należących do parafii. Tworzyły ją wówczas: Nebrowo. Wiśliny, Kaniczki, Glina, Rusinowo, Bronisławowo, Kile i Okrągła Łąka. Okresowo przynależały również w 1625 r. Karpiny  a w 1783 r. - Wełcz. Parafia obsługiwała ponadto ewangelików z Nowego, którym Polacy w 1590 r. odebrali kościół a pastora przepędzili.

11 lipca 1624 r. pożar strawił budynek kościelny. Spłonęła również księga parafialna. Bardzo szybko stanęła nowa konstrukcja świątyni z muru pruskiego. Już w październiku 1625 r. pod posadzką przed ołtarzem pochowany został syn ówczesnego proboszcza, Hainricha Schütza. W 1689 r. wykonany został przez ludwisarza z Gdańska, Absaloma Wittwerka, dzwon, który do dzisiaj znajduje się na wieży kościelnej. 

W połowie XVIII w., przy wsparciu króla pruskiego Wilhelma I, wzniesione zostały nowe zabudowania parafialne. 24 lipca 1743 r. stanęła plebania i budynki gospodarcze, natomiast 18 lipca 1747 r.  ukończona została ceglana, bezstylowa bryła kościoła. Proboszcz dysponował w nim 546 miejscami: 72 miejsca wolne od opłat zarezerwowane były dla proboszcza, organisty, władz kościelnych, służby kościelnej oraz dla szkoły. Pozostałe każdy mógł wykupić za 3 gr. Cały dochód wynosił 64 guldeny i 18 groszy. Na chórze naprzeciwko ołtarza znajdowały się miejsca właścicieli folwarku w Okrągłej Łące, rodziny von Rothe, pochodzącej z Holandii. Na Nebrowo Wielkie przypadało 38 miejsc, Nebrowo Małe – 32, Wiśliny – 81, Kaniczki – 77, Bronisławowo – 62, osadę Kile – 3, folwark w Okrągłej Łace – 9, wieś Okrągłą Łąkę – 72, Rusinowo – 37, Glinę – 87, Rundzieczki – 2. Dla Niemieckiego Bractwa z polskiego Wełcza przydzielono 5 miejsc, a dla ewangelików z Nowego – 21. Miejsce pod amboną wykupił mistrz wałowy Friedrich Wilhelm Kuhr z Wiślin. W 1771 r. zamontował na niej ufundowaną przez siebie tablicę. Na jego życzenie miejsce to zostało wpisane w kościelny rejestr jako królewskie, zarezerwowane wyłącznie dla mistrzów wałowych.

Zmarłych grzebano na cmentarzu położonym w pobliżu lokalizacji pierwszego kościoła, na granicy Wielkiego i Małego Nebrowa. Od 1624 r. mieszkańcy Bronisławowa i Okrągłej Łąki posiadali własne nekropolie. Około 1760 r. również inne miejscowości założyły osobne cmentarze. Od 1710 r. pochówków dokonywano także przy samym kościele.

 

Tabela 3. Uposażenie Jacoba Grunau’a - nauczyciela, organisty i zakrystiana w Nebrowie Wielkim według wokacji z 1680 r.

 

 

jako zakrystian

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

jako organista

 

 

 

 

jako kantor

 

 

jako nauczyciel

 

 

- za prowadzenie rejestru i rachunków

- za zmywanie kościoła

- za 100 sztuk opłatków

- od każdego ojca chrzestnego

- za list zapraszający w kumy

- za list zapraszający na ślub

- za ślub

- za każdego zmarłego w parafii

- jeśli wołano go do zmarłego z obcej wioski

- za każde dzwonienie trwające ¼ godziny

- jeśli dzwonił dłużej

 

- wynagrodzenie zasadnicze

- Häkergeld*

- za granie na ślubie

- za granie na pogrzebie

 

- wynagrodzenie zasadnicze

- za śpiew od granicy wsi do miejsca pochówku

 

- za naukę dziecka z sąsiedztwa

- za naukę dziecka z rodziny innej niż chłopska (np. ogrodnicy, posiadacze bud i kramów)

- za nauczanie więcej niż katechizmu, liczenia i pisania

- od jednego pisma

- przy przesyłaniu rachunków i dokumentów w danej sprawie

- przy sprzedaży zagrody i ziemi łącznie z dokumentem w tej sprawie

- w trzech ważnych dniach postnych

- jeden raz do roku danina z okazji świąt Bożego i Wielkanocy

 

4 guldeny

4 guldeny

6 groszy

3 grosze

3-6 groszy

6 groszy

1 gulden

1 gulden

2 guldeny

3 grosze

6 groszy

 

40 guldenów

20 guldenów

1 ½ - 2 guldenów

3 guldeny

 

40 guldenów

1 ½ guldena

 

1 ½ grosza

 

2 grosze

 

3-6 groszy

18-30 groszy

 

6 florenów

 

6 guldenów

po 1 ½ guldena

 

pieniądze i mięso

 

Źródło: E. Wernicke, Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert, Hamburg 1979.

* Opłata w ramach dziesięciny kościelnej, której nazwa pochodzi od słowa Haken – hak, oznaczającego pruską jednostkę miary powierzchni ziemi równej ⅔ łana (ok. 11,3 ha).

 

Jak wiadomo, wyznawcy protestanccy podporządkowani byli swemu władcy. Z początkiem XIX stulecia nadzór nad kościołem sprawował w jego imieniu minister dla spraw wyznań, szkolnych i medycznych. Na szczeblu prowincji funkcję tę pełnił powołany na mocy zarządzenia z 30 kwietnia 1815 r. konsystorz do spraw kościelnych i szkolnych, na czele którego stał nadprezydent prowincji, w przypadku prowincji zachodniopruskiej, urzędujący najpierw w Gdańsku a następnie w Królewcu. W 1825 r. nastąpił podział na konsystorz do spraw duchowieństwa ewangelickiego oraz prowincjonalne kolegium szkolne, którym nadal przewodniczył nadprezydent. Od 1845 r. powoływanie przewodniczącego konsystorza ewangelickiego przekazane zostało wyłącznej kompetencji króla. Do uprawnień konsystorza należało zatwierdzanie osób powołanych przez gminy na stanowiska duchowne, wprowadzanie ich na urząd oraz dozór nad ich działalnością i obyczajowością.

W XIX w. obok ewangelików wieś zamieszkiwała także ludność katolicka, przy czym nie należy kojarzyć jej wyłącznie z narodowością polską. Na mocy decyzji papieża Piusa IX (1846-1878) z 11 maja 1859 r. została ona podporządkowana administracyjnie parafii rzymsko-katolickiej w Nowem (diecezja chełmińska). Katolicy z Rusinowa i Okrągłej Łąki przypisani zostali parafii w Mokrem. Z kolei kościołowi ewangelickiemu w Nebrowie Wielkim podlegała ludność niemiecka, zamieszkująca Wielki i Mały Wełcz, która znalazła się na obszarze państwa polskiego po zmianie granic w 1918 r. Gdy zachodziła potrzeba, proboszcz z Nebrowa wyjeżdżał do Wełcza, by spełnić posługę wobec miejscowych protestantów. W okresie międzywojennym parafia nebrowska była jedną z szesnastu parafii ewangelickich funkcjonujących w powiecie kwidzyńskim.

W 1928 r. katolicy z okolicznych wsi, którzy stanowili blisko 10% ogółu mieszkańców, pobudowali w Nebrowie niewielki, neobarokowy kościółek z pięciokątnym prezbiterium oraz sygnaturką. Działkę pod jego lokalizację ofiarował niemiecki katolik, Carl Hasselberg. Kościół nie posiadał stałej obsady kapłańskiej. Nabożeństwa odprawiali księża z Kwidzyna, między innymi proboszcz tamtejszej parafii, Franciszek Pruss. Jednak pochówki zmarłych dokonywane były na cmentarzu katolickim w Kwidzynie, dokąd zwłoki przewożono najczęściej w specjalnym wagonie, kursującej od 1901 r. kolejki wąskotorowej.

 

Tabela 4. Ewangelicy i katolicy w miejscowościach należących do parafii Nebrowo Wielkie w drugiej połowie XIX i początkach XX wieku

 

 

MIEJSCOWOŚĆ

1864

1910

 

ogółem

ewangelicy

katolicy

 

ogółem

ewangelicy

katolicy

l. bz.

%

l. bz.

%

l. bz.

%

l. bz.

%

 

Nebrowo Wielkie

Nebrowo Małe

Glina

Rusinowo

Bronisławowo

Kaniczki

Wiśliny

Okrągła Łąka

 

 

262

247

403

177

386

496

424

375

 

221

235

335

143

370

409

377

356

 

84.4

95.1

83.1

80.8

95.6

82.5

88.9

94.9

 

39

12

68

34

  6

85

47

13

 

14.9

  4.9

16.9

19.2

  1.6

 17.1

 11.1

  3.5

 

395

202

319

195

586

524

399

556

 

304

156

286

179

574

446

351

533

 

77.0

77.2

89.7

91.8

98.0

85.1

88.0

95.9

 

86

41

27

15

11

64

40

14

 

21.8

20.3

  8.5

  8.4

  1.9

12.2

10.0

  2.5

 

razem

 

 

2770

 

2446

 

89.0

 

304

 

11.0

 

3176

 

2829

 

89.1

 

298

 

 9.4

Źródło: E. Jacobson, Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungbezirk Marienwerder, Danzig 1869; Der Kreis Marienwerder/Wpr. Landgemeinden und Stadt Garnsee, Hamburg 1985.

 

Jako nieprawdziwe należy natomiast uznać pokutujące tu i ówdzie twierdzenie o mennonickim charakterze Nebrowa Wielkiego i sąsiadujących z nim wsi. Mennonici nigdy tu nie zamieszkiwali. Ich liczba w całym powiecie kwidzyńskim wynosiła w 1820 r. 504 osoby (1,5 % ogółu mieszkańców), a w 1935 r. – już tylko 210 (poniżej 0,5 %). Liczniejsze skupiska tej grupy wyznaniowej znajdowały się w północnej części Żuławy Kwidzyńskiej, w takich wsiach, jak: Podzamcze, Gurcz, Pastwa, Gniewskie Pole oraz w jeszcze kilku innych pobliskich miejscowościach. Całkowicie odosobnionym, mennonickim śladem w Nebrowie Wielkim pozostaje czteroosobowa rodzina Artura Bartla, który w latach 1929-1945 dzierżawił od Aleksandra Lipperta jedno z największych we wsi gospodarstw.

Jakościowo nowa sytuacja wyznaniowa zaistniała w Nebrowie Wielkim w 1945 r. 22 stycznia, w obawie przed zbliżającą się Armią Czerwoną, ewakuowała się ludność niemiecka. Dotychczasowi mieszkańcy okolicznych wsi opuścili swe domostwa prowadzeni przez Wilhelma Witta z Nebrowa Małego. Na opuszczone tereny już od marca zaczęli napływać osadnicy najpierw z Pomorza, a później również z centralnej Polski i kresów wschodnich. W listopadzie 1945 r. w miejscowościach tworzących gminę, a więc Nebrowie Wielkim, Nebrowie Małym, Kaniczkach, Wiślinach, Glinie i Rusinowie mieszkało 215 rodzin katolickich i tylko jedna ewangelicka. Wobec tego jasne stało się, że w miejsce ewangelickiej powstanie parafia katolicka. 21 grudnia 1945 r. nastąpiło przekazanie obiektów protestanckich w Nebrowie Wielkim katolickim administratorom diecezji warmińskiej. Nie od razu jednak zapewniona została kościołowi obsada personalna. Początkowo, do kwietnia 1947 r., w każdą niedzielę dojeżdżał do wsi ksiądz Alfons Strzyżewicz z Mokrego. 3 maja 1946 r. zbór protestancki został oficjalnie przejęty przez katolików i poświęcony Matce Bożej Królowej Korony Polskiej. Do tego czasu nabożeństwa odbywały się w kaplicy św. Wojciecha. Wokół niej dokonywano również pochówków. W 1947 r. utworzona tu została placówka duszpasterska, mająca charakter ekspozytury parafii Świętej Trójcy w Kwidzynie, którą objął ksiądz Henryk Batowski. W jego dyspozycji znajdowało się beneficjum proboszczowskie, które liczyło około 17 ha ziemi. Wówczas również zainicjowano nową lokalizację pochówków, obok dawnego cmentarza protestanckiego. Pierwszy pogrzeb odbył się tam w lipcu 1947 r.

 

Tabela 5. Księża parafii rzymsko-katolickiej w Nebrowie Wielkim w latach 1947-2005

 

Duszpasterze ekspozytury parafii Trójcy Przenajświętszej w Nebrowie Wielkim

w latach 1947 - 1962

 

1947-1951

1951-1953

1953-1957

1957-1962

 

Henryk Batowski

Giedymin Pilecki

Stanisław Bogucki

Józef Woźniak

 

 

Proboszczowie parafii Matki Bożej Królowej Polski w Nebrowie Wielkim

w latach 1962 - 2005

 

1962-1967

1967-1975

1975-1985

1985-1991

1991-1999

1999-2003

2003-nadal

 

Józef Woźniak

Tadeusz Truszkowski

Kazimierz Mikulski

Roman Chudzik

Zbigniew Ciapała

Józef Miciński

Marek Kubecki

 

 

Wikariusze parafii Matki Bożej Królowej Polski w Nebrowie Wielkim

 

 

1958-1981

1964-1967

1968-1969

1980-1982

1982-1982

1982-1983

1983-1984

1983-1985

 

Zenon Szerle*

Tadeusz Truszkowski

Wincenty Putko

Jerzy Kijkowski

Andrzej Kapuściński

Ryszard Grzegószko

Ireneusz Trochimowicz

Leon Juchniewicz

 

Źródło: J. Wiśniewski, Kościoły i kaplice na terenie byłej diecezji pomezańskiej 1243-1821 (1992), cz. II, Elbląg 1999; J. Gutmańska, Historia parafii Nebrowo Wielkie w latach 1945-1994 (maszynopis).

* Administrator ekspozytury parafii w Sadlinkach

 

Formalne utworzenie parafii nastąpiło 20 kwietnia 1962 r. Jak podkreślano w dokumencie założycielskim, chodziło o zapewnienie wiernym rozległej parafii Świętej Trójcy pełniejszej opieki duszpasterskiej. Do nowo powstałej parafii włączone zostały następujące miejscowości: Nebrowo Wielkie, Bronisławowo, Glina, Kaniczki, Nebrowo Małe, Okrągła Łąka, Rusinowo, Wiśliny, Białki, Karpiny, Olszanica i Sadlinki. W zarządzie parafialnym, obok kościoła w Nebrowie Wielkim, znajdował się kościół pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża św. w Sadlinkach oraz kaplica św. Wojciecha również w Nebrowie Wielkim. W związku z utworzeniem w Sadlinkach odrębnej parafii, z Nebrowa wydzielone zostały wraz z Sadlinkami także Białki, Karpiny i Olszanica. Początkowo parafia znajdowała się w granicach diecezji warmińskiej z kurią w Olsztynie, natomiast w 1992 r. weszła w skład, powstałego na mocy bulli Totus Tuus Poloniae Populus, biskupstwa elbląskiego.

Obecnie nebrowscy proboszczowie obok kościoła parafialnego i kaplicy św. Wojciecha, spełniającej funkcje pogrzebowe, zarządzają także poświęconą w 1986 r. kaplicą Chrystusa Dobrego Pasterza w Okrągłej Łące oraz ukończoną w 1995 r. kaplicą św. Floriana w Bronisławowie.

Kończąc, warto zauważyć, że zaproponowaną na wstępie periodyzację wypadałoby uzupełnić o kilka ważnych cezur uszczegóławiających omawiane zagadnienie. I tak, w epoce kościoła przedreformacyjnego (1206-1525) widać wyraźnie zaznaczające się trzy mniejsze jednostki:

  1. okres kształtowania się organizacji kościelnej na terenie Pomezanii – 1206-1285, w którym do najistotniejszych wydarzeń zaliczyć należy powołanie w 1206 r. misji pruskiej, utworzenie w 1215 r. biskupstwa pruskiego a następnie  w 1243 r. biskupstwa pomezańskiego, wreszcie określenie w 1250 r. granic dominium biskupiego i potwierdzenie przez biskupa Alberta w 1285 r. kapituły pomezańskiej,
  2. okres powstania i rozwoju Nebrowa jako ośrodka kościelnego – 1285-1410,  kiedy to doszło do założenia wsi przez Fryderyka z Nawry, która w krótkim czasie rozrosła się do wczesnomiejskiego centrum z rozwijającym się nieźle handlem, obsadzoną przez proboszcza parafią oraz funkcjonującą przy niej szkołą,
  3. okres upadku miejscowości i kościoła – 1410-1525, lata charakteryzujące się licznymi powodziami (między innymi w 1421, 1427, 1480, 1501 i 1505 r.), dziesiątkującymi ludność zarazami (1416 i 1427) oraz niszczycielskimi wojnami (w 1410, trzynastoletnią 1454-1466, popią 1478-1479 i polsko-krzyżacką 1519-1521), w wyniku których wieś, podobnie jak cała żuława, wyludniła się, popadając w całkowitą ruinę.

Z kolei w czasach kościoła ewangelickiego (1525-1945) wyróżnić można następujące przedziały czasowe:

  1. okres tworzenia się warunków do przywrócenia wsi roli ośrodka kościelnego – 1525-1587, które polegały zasadniczo na kolejnych, nieudanych próbach zasiedlenia na nowo wsi na prawie chełmińskim, zakończonych ostatecznie powodzeniem w 1580 r. po tym, jak kolonistów zaczęto osadzać w oparciu o korzystniejszą dla nich emfituezę oraz  na rozpoczęciu w 1585 r. budowy świątyni; okres ten kończy sprawozdanie wizytatorskie z 1586 r. określające stan i potrzeby miejscowego kościoła; w tym czasie diecezja pomezańska zarządzana była przez biskupów protestanckich, 
  2. okres dominacji organizacji kościelnej w życiu mieszkańców wsi – 1587-1808, zainicjowany przybyciem do Nebrowa Paula Streita (odtąd parafia była obsadzana w sposób ciągły); kościół prowadził w tym czasie szkołę o charakterze wyznaniowym, w XVII w. podlegał mu zorganizowany we wsi Parafialny Dom Wdów, systematycznie wznoszono kolejne gmachy kościelne, niszczone wcześniej przez żywioły (1590, 1625, 1747); określone zostały granice parafii obejmującej na stałe 9 wsi i osad oraz przejściowo jeszcze 2 miejscowości; po ustaniu urzędu biskupiego w 1587 r., sprawy kościelne powierzone zostały jednemu z dwóch generalnych superintendentów  oraz konsystorzowi pomezańskiemu,
  3. okres stopniowego ograniczania roli kościoła przez organy administracji państwowej – 1808-1945, czego przejawem było między innymi przejęcie w 1808 r. przez państwo szkolnictwa, umożliwiające gwałtowny przyrost placówek oświatowych (w 1864 r. szkoła publiczna istniała w każdej wsi znajdującej się w granicach parafii); w 1815 r. nastąpiło również ściślejsze podporządkowanie Kościoła panującemu poprzez konsystorze prowincjonalne; wiele spraw przekazanych zostało, utworzonej w 1815 r. w wyniku nowego podziału administracyjnego, gminie i jej przedstawicielstwu, naczelnikowi i ławnikom; w stosunku do diaspory kościoła katolickiego najostrzejsze ograniczenia przypadły na lata tzw. Kulturkampfu (1873-1875), a kształtujący się od 1933 r. totalitarny ustrój faszystowski poddał pod kontrolę państwa niemal wszystkie sfery życia poszczególnych obywateli.

W chronologii Kościoła rzymskokatolickiego, który na skutek politycznych i demograficznych przemian finału drugiej wojny światowej zastąpił na tych terenach wyznanie protestanckie wyróżnić można:

1.      okres organizowania się rzymskokatolickiej administracji kościelnej – 1945-1947, odznaczający się napływem polskiej ludności katolickiej na tereny opuszczone przez niemieckich ewangelików i przejęciem nieruchomości protestanckich przez katolików, podlegających administracyjnie diecezji warmińskiej,

2.      okres ekspozytury parafii Trójcy Świętej – 1947-1962, w którym Kościół w Nebrowie Wielkim podlegał administracyjnie parafii w Kwidzynie i ze względów głównie politycznych nie prowadził ożywionej działalności, ograniczając się do posługi duszpasterskiej, uroczystości typowo religijnych oraz katechizacji dzieci,

3.      okres samodzielności organizacyjnej – 1962-1992, rozpoczynający się powstaniem odrębnej parafii pod wezwaniem Matki Bożej Królowej Polski, wydzieleniem z niej parafii w Sadlinkach, a kończący się nowym podziałem administracyjnym Kościoła w Polsce (13 nowych diecezji),

4.      okres działalności Kościoła po 1992 r., w którym doszło do powstania na terenie parafii, należącej do erygowanej świeżo diecezji elbląskiej nowych obiektów sakralnych w postaci kaplicy w Okrągłej Łące i Bronisławowie oraz wyremontowania gmachu kościoła w Nebrowie Wielkim.

 

 

Wykorzystana literatura:

 

Biskup M., Labuda G., Dzieje Zakonu krzyżackiego w Prusach. Gospodarka – społeczeństwo – państwo – ideologia, Gdańsk 1986.

Biskup M., Uwagi o problemie osadnictwa i sieci parafialnej w Prusach Krzyżackich w XIV i XV w., w: Opera minora. Studia z dziejów Zakonu Krzyżackiego, Prus, Polski i Krajów Nadbałtyckich, Toruń 2002, s. 151-172.

Böhmeke H. B., Die Verwaltung des Regierungsbezirks Marienwerder 1920-1945, Bonn 1982.

Cramer H., Geschichte des vormaligen Bistums Pomesanien, Marienwerder 1884.

Der Kreis Marienwerder/Wpr. Landgemeinden und Stadt Garnsee, Hamburg 1985.

Glauert M., Das Domkapitel von Pomesanien (1284-1527), Toruń 2003.

Gutmańska J., Historia parafii Nebrowo Wielkie w latach 1945-1994 (maszynopis).

Jacobson E., Topographisch-statistisches Handbuch für den Regierungbezirk Marienwerder, Danzig 1869.

Kwidzyn. Z dziejów miasta i okolic, pr. zb., Olsztyn 1982.

Moeller F., Altpreussisches evangelisches Pfarrenbuch von der Reformation bis zur Vertreibung im Jahre 1945, Hamburg 1968.

Radzimiński A., Biskupstwa państwa krzyżackiego w Prusach XIII-XV wieku. Z dziejów organizacji kościelnej i duchowieństwa, Toruń 1999.

Salmonowicz S., Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa, Warszawa 2004.

Übersicht der Bestandteile und Verzeichnis aller Ortschaften des Marienwerderschen Regierungsbezirks, Marienwerder 1820 (Nachdruck Hamburg 1994).

Wernicke E., Kreis Marienwerder. Aus der Geschichte des Landkreises bis zum 19. Jahrhundert, Hamburg 1979.

Wiśniewski J., Kościoły i kaplice na terenie byłej diecezji pomezańskiej 1243-1821 (1992), cz.  I-II, Elbląg 1999.

Wiśniewski J., Zarys dziejów diecezji pomezańskiej (1243-1525-1821), w: Studia Pelplińskie, R. 1990/1991, t. XXI-XXII, s. 113-216.

Piotr Obód

 

strona główna